HÃY CẢNH GIÁC VỚI RỆP SÁP BỘT HỒNG GÂY HẠI CÂY SẮN
Ngày đăng : 15/01/2014

Ở Nam Mỹ, có gần 200 loài chân khớp là sâu hại cây sắn. Ở Brazil, các loài chân khớp có thể gây thiệt hại năng suất sắn củ tới trên 50% (Bellotti, 1990; Melo, 1990). Rệp sáp bột hồng Phenacoccus manihoti là một loài sâu hại nguy hiểm trên cây sắn ở châu Phi.

Xuất xứ của loài rệp sáp bột hồng Phenacoccus manihoti

Năm 1973, một loài rệp sáp bột ngẫu nhiên nhập nội vào nước Congo, Zaire và trở thành sâu hại nguy hiểm trên cây sắn ở các nước này. Năm 1977, Matile-Ferrero đã mô tả loài rệp sáp bột này là loài mới cho khoa học, đặt tên là Phenacoccus manihoti(Herren, 1990; Neuenschwander et al. 1990). Loài Phenacoccus manihoti có tên tiếng Anh là “cassava pink mealybug”. Tên tiếng Việt của loài này đề nghị gọi là “rệp sáp bột hồng” vì nó thuộc họ rệp sáp bột Pseudococcidae và có màu hồng.

Những nghiên cứu của Viện Đấu tranh Sinh học thuộc Liên hiệp Anh (CIBC) và của Viện Nghiên cứu Nông nghiệp nhiệt đới quốc tế (IITA) trong các năm 1977-1981 đã phát hiện thấy một loài rệp sáp bột trên cây sắn ở Caribe, Venezuela, Guyanas, Đông Bắc Brazil, Nam Hoa Kỳ, Mehico, Trung Mỹ, Bắc Colombia có triệu chứng gây hại giống với triệu chứng gây hại của loài rệp sáp bột hồng tại châu Phi. Vì vậy, các nghiên cứu này đã xác định rệp sáp bột gây hại cây sắn ở các vùng nêu trên là loài rệp sáp bột hồng Phenacoccus manihoti. Nhưng có sự khác nhau nhỏ về đặc điểm hình thái và bản chất lưỡng tính của loài rệp sáp bột hại cây sắn ở châu Mỹ, nên loài rệp sáp bột này được Cox và Williams năm 1981 đã mô tả là loài mới cho khoa học và đặt tên làPhenacoccus herreni (Neuenschwander et al. 1990).

Đến năm 1981, Trung tâm Nông nghiệp nhiệt đới quốc tế (CIAT) mới phát hiện được loài rệp sáp bột hồng Phenacoccus manihoti có trên cây sắn ở Paraguay. Như vậy, loài Phenacoccus manihoti được mô tả đặt tên dựa vào mẫu vật thu trên cây sắn ở Congo và Zaire, còn quê hương bản xứ của nó là Paraguay (Bellotti, 1990; Neuenschwander et al. 1990).

Sự xâm nhiễm và lây lan của rệp sáp bột hồng P. manihoti ở châu Phi

Sau vài năm nhập nội vào Congo và Zaire, rệp sáp bột hồng đã trở thành sâu hại chính trên cây sắn ở châu Phi. Rệp sáp bột hồng sinh sản đơn tính và lây lan rất nhanh. Từ hai nước Congo và Zaire bị xâm nhiễm đầu tiên vào năm 1973, rệp sáp bột hồng lây lan sang Senegal-Gambia năm 1976, Nigeria-Benin năm 1979, Sierra Leone, Malawi năm 1985. Đến năm 1986, nó đã xâm nhiễm cây sắn ở 25 nước chiếm 70% diện tích dải trồng sắn ở châu Phi. Vào năm 1987 đã ghi nhận rệp sáp bột hồng có mặt ở Tanzania, Mozambique. Rệp sáp bột hồng lây lan trên cây sắn ở châu Phi với tốc độ khoảng 300 km/năm. Đến năm 1987 nó đã xâm nhiễm cây sắn ở 31/35 nước thuộc dải trồng sắn ở châu Phi (Herren, 1990; Neuenschwander et al., 1990).

Tác hại của rệp sáp bột hồng P. manihoti ở châu Phi

Tại châu Phi, cây sắn là ký chủ tự nhiên duy nhất của rệp sáp bột hồng. Rệp sáp bột hồng gây tác hại nặng nề cho cây sắn. Nó tấn công điểm sinh trưởng của cây sắn, gây hiện tượng chùn ngọn. Ngọn chính bị rệp sáp bột hồng gây hại dẫn đến cây sắn trở nên lùn. Bị nhiễm với mật độ cao, đôi khi gây rụng toàn bộ bộ lá của cây sắn.

Rệp sáp bột hồng gây hại, làm giảm năng suất củ sắn ở châu Phi tới 80-84% (Herren, 1990; Neuenschwander et al., 1990).

Sự xâm nhiễm của rệp sáp bột hồng P. manihoti ở tiểu vùng sông Mekong

Cây sắn là một trong các cây trồng chính của các nước ở tiểu vùng sông Mekong. Cây sắn trồng ở tiểu vùng sông Mekong nhằm đáp ứng một phần lương thực cho người, thức ăn cho gia súc và nguyên liệu cho sản xuất năng lượng sinh học.

Tài liệu Hội thảo về rệp sáp bột hồng tại Bangkok, Thái Lan (từ ngày 31/5 đến ngày 2/6/2011) cho thấy rệp sáp bột hồng P. manihoti đã xâm nhiễm 2 nước ở tiểu vùng sông Mekong. Tại Thái Lan, lần đầu tiên rệp sáp bột hồng được ghi nhận vào cuối năm 2006. Đến tháng 4/2008 diện tích sắn ở Thái Lan bị nhiễm rệp sáp bột hồng là 48.000 ha và diện tích này tăng lên 166.700 ha vào tháng 5/2010. Tại Campuchia, một số đồng sắn ở các tỉnh biên giới với Thái Lan đã ghi nhận có sự hiện diện của rệp sáp bột hồng. Năm 2009, diên tích sắn bị nhiễm rệp sáp bột hồng ước khoảng hơn 100 ha và năm 2010 khoảng 137 ha. Trến sắn ở Lào, Trung Quốc chưa ghi nhận thấy rệp sáp bột hồng. Ở Việt Nam chưa có công bố chính thức nào đã ghi nhận có sự hiện diện của rệp sáp bột hồng trên cây sắn. Tuy nhiên, hai đại biểu dự hội thảo đến từ CIAT phát biểu đã phát hiện thấy rệp sáp bột hồng tại vùng trồng sắn Đông Nam Bộ.

Nghiên cứu của Thái Lan cho thấy trong điều kiện nhất định, rệp sáp bột hồng có thể chuyển sang sống trên các lộc non của cây cao su. Như vậy, tác hại kinh tế do rệp sáp bột hồng gây ra sẽ còn lớn hơn nhiều đối với các nước ở tiểu vùng sông Mekong có trồng cây cao su.

Thay lời kết luận

Rệp sáp bột hồng Phenacoccus manihoti là một dịch hại ngoại lai xâm lấn nguy hiểm trên cây sắn ở dải trồng sắn của châu Phi. Loài dịch hại ngoại lai này đã xâm nhiễm cây sắn trồng ở Thái Lan và Campuchia thuộc tiểu vùng sông Mekong. Ngoài cây sắn, trong điều kiện nhất định, rệp sáp bột hồng có thể tấn công lộc non của cây cao su. Hom giống là một trong các đường lây lan của rệp sáp bột hồng. Vì vậy, cần lưu ý việc trao đổi hom giống sắn ở vùng biên giới với Campuchia.

Đến nay chưa có một nghiên cứu chuyên nào về sâu bệnh hại sắn ở Việt Nam. Việc điều tra xác định sự hiện diện của rệp sáp bột hồng nói riêng và điều tra cơ bản, nghiên cứu biện pháp phòng chống sâu bệnh chính hại sắn theo hướng tổng hợp nói chung đang là đòi hỏi cấp bách của sản xuất sắn ở nước ta. Đề nghị Bộ Nông nghiệp và PTNT xem xét duyệt bổ sung kinh phí và giao cho Viện Bảo vệ thực vật thực hiện nhiệm vụ này.

                   

H1. Rệp sáp bột hồng trên lá sắn     


      

    H2. Ngọn sắn bị nhiễm rệp sáp bột hồng

(Nguồn ảnh: Phạm Văn Lầm, Chonburi, Thái Lan, ngày 01/6/2011)

Các thông tin khác :