Viện bảo vệ thực vật/Plant Protection Research Institute (PPRI) - www.ppri.org.vn

   Ích trí nhân (Alpinia oxyphylla Miq.) là loài cây dược liệu có giá trị kinh tế cao, phân bố tự nhiên, rải rác dưới tán rừng ẩm tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Những năm gần đây, loài cây này được chính quyền và người dân thành phố Quảng Ninh lựa chọn đưa vào cơ cấu cây trồng xen canh chủ lực dưới tán rừng hồi, rừng quế nhằm phát huy hiệu quả kinh tế lâm sinh kết hợp. Điển hình tại xã Hoành Mô sở hữu hơn 6.000 ha rừng hồi vùng cao râm mát, hiện có khoảng 254 hộ tham gia canh tác trồng xen ích trí nhân với tổng diện tích khoảng 53 ha, trong đó 10 thôn đã cho thu hoạch ổn định với năng suất bình quân 3 – 4 tấn quả tươi/ha và 7 thôn mới trồng được 2 năm tuổi, mang lại nguồn thu gần 7 tỷ đồng trong năm 2025 (Báo Quảng Ninh, 2026). Nhận thấy tiềm năng to lớn, trong Đề án phát triển nông nghiệp giai đoạn 2026 – 2030, định hướng đến năm 2045, địa phương đã quy hoạch mở rộng diện tích trồng tập trung dưới tán rừng lên tới 180 ha.

   Tuy nhiên, việc trồng xen mật độ cao dưới tán rừng hồi với tiểu khí hậu ẩm độ bão hòa và kém thông thoáng đã tạo điều kiện tối ưu cho nấm bệnh bùng phát, gây hiện tượng đốm hoại tử và cháy khô mép/chóp lá ngày càng phổ biến. Do thời gian nuôi hoa và quả kéo dài (5–6 tháng), tổn thương diện tích lá quang hợp làm suy giảm nghiêm trọng năng suất, khiến hoa rụng và hạt lép (Chen et al., 2024). Dù vậy, dữ liệu bệnh học thực nghiệm trên cây ích trí nhân tại địa phương hiện vẫn bị bỏ ngỏ, chủ yếu dừng ở quan sát lâm sinh. Vì vậy, việc phân lập và xác định bước đầu xác định được sự hiện diện của nấm Colletotrichum sp. và Pestalotiopsis sp. là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở khoa học để quản lý bệnh hại và phát triển bền vững vùng trồng.

Hình 1: Triệu chứng đốm lá, cháy lá trên cây Ích trí nhân

Hình 2: Hình thái tản nấm và bào tử nấm Colletotrichum sp.

- Đặc điểm: Tản nấm trên môi trường PDA phát triển tỏa đều, hệ sợi nấm khí sinh dày xốp, bề mặt chuyển từ màu xám tro đến xám sẫm/nâu xám, rìa ngoài có viền trắng đục; mặt đáy đĩa có màu nâu đen sẫm.

Bào tử vô tính (conidia) đơn bào, trong suốt, hình trụ thuôn dài hoặc bầu dục thẳng với hai đầu tù tròn; bên trong tế bào chất chứa các giọt dầu lấm tấm. Đặc điểm này hoàn toàn phù hợp với mô tả phân loại hình thái của chi Colletotrichum (Sutton, 1980; Weir et al., 2012; Chen et al., 2024).

Hình 3: Hình thái tản nấm và bào tử nấm Pestalotiopsis sp.

- Đặc điểm: Tản nấm phát triển nhanh trên PDA, tản nấm có sợi bông màu trắng tinh đến trắng ngà.

Bào tử hình thoi, hơi cong nhẹ, có 5 tế bào với 4 vách ngăn ngang đặc trưng:

+ 3 tế bào giữa: Vách dày, tích tụ sắc tố màu nâu sẫm đến nâu đen

+ 2 tế bào ở hai đầu: Tế bào đỉnh và tế bào gốc trong suốt, không màu

+ Phần phụ: Tế bào đỉnh mang 2 – 3 lông roi dài, mảnh vươn tự do; tế bào đáy mang 1 cuống ngắn đơn lẻ. Cấu trúc này là hình thái điển hình để định danh chi Pestalotiopsis theo khóa phân loại của Steyaert (1949) và Maharachchikumbura et al. (2011, 2014).

Tóm lại: Kết quả phân lập ghi nhận bước đầu có sự hiện diện của hai chi nấm gây bệnh phổ biến gồm Colletotrichum sp. và Pestalotiopsis sp. từ các mẫu lá ích trí nhân bị đốm hoại tử, cháy lá thu thập tại xã Hoành Mô, Thành phố Quảng Ninh.

Cần có các nghiên cứu cụ thể về sinh học, sinh thái học của bệnh, các giải pháp phòng chống bệnh để phát triển bền vững, hiệu quả cây ích trí nhân trồng xen dưới tán rừng.

Nguyễn Thị Như Quỳnh – Bộ môn Thuốc, Cỏ dại và Môi trường